Review Trí tuệ cảm xúc — Daniel Goleman

Tác giả: Daniel Goleman, nhà tâm lý học và nhà báo khoa học, từng viết cho The New York Times. Sách gốc Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ, xuất bản năm 1995, từng nằm trong danh sách bán chạy của The New York Times hơn một năm rưỡi và được dịch ra 40 ngôn ngữ. Cuốn này nói về gì: Câu hỏi mở đầu của sách nghe có vẻ khiêu khích: vì sao có những người IQ rất cao nhưng sự nghiệp lại lận đận, trong khi có những người IQ trung bình mà lại thành công và được yêu quý? Câu trả lời của Goleman: ngoài IQ còn có trí tuệ cảm xúc (EQ) — và trong nhiều tình huống nó quan trọng không kém, thậm chí hơn. Thuật ngữ này vốn do hai nhà tâm lý Peter Salovey và John Mayer đặt ra từ năm 1990, nhưng chính cuốn sách này đã đưa nó thành khái niệm ai cũng biết. Goleman tổng hợp hàng loạt nghiên cứu về não bộ và hành vi để chỉ ra: nhận biết cảm xúc, kiềm chế bốc đồng, tự tạo động lực, đồng cảm và xử lý các mối quan hệ đều là kỹ năng học được — không phải tài năng bẩm sinh. Những ý hay nhất:

• IQ không quyết định tất cả. Đây là ý gây chấn động nhất khi sách ra đời: IQ chỉ dự đoán được một phần thành công trong học tập và công việc. Trong đời sống thật, cảm xúc đóng vai trò lớn hơn nhiều. Đọc xong bạn sẽ bớt ám ảnh với chuyện "mình có thông minh không" và bắt đầu để ý đến chuyện "mình có hiểu mình và người khác không".
• Năm thành phần của trí tuệ cảm xúc. Goleman chia EQ thành năm mảnh ghép: tự nhận thức (biết mình đang cảm thấy gì), tự điều chỉnh (không để cảm xúc dắt mũi mình), tự tạo động lực (giữ được quyết tâm dù gặp khó khăn), đồng cảm (đọc được cảm xúc của người khác), và kỹ năng xã hội (xử lý các mối quan hệ khéo léo). Chia nhỏ như vậy, bạn biết mình yếu ở mảnh nào để tập trung vào mảnh đó.
• Cơn "cướp cảm xúc" và việc EQ rèn được. Goleman mô tả hiện tượng "amygdala hijack" — khi hạch hạnh nhân "cướp" quyền điều khiển trước khi phần lý trí kịp phản ứng, kiểu như bạn nổi nóng và nói ra những lời mà năm phút sau đã hối hận. Tin tốt là EQ không cố định: não bộ có tính dẻo, và những kỹ năng này luyện được — từ việc tập dừng vài giây trước khi phản ứng, đến việc học cách đặt mình vào vị trí người khác.

Hợp với ai: Quản lý và trưởng nhóm (vì lãnh đạo về bản chất là công việc cảm xúc), phụ huynh muốn hiểu con mình hơn, và bất kỳ ai thấy mình hay "nói xong mới nghĩ" hoặc khó xử lý mâu thuẫn với người khác. Dân làm sản phẩm và làm việc nhóm cũng sẽ thấy nhiều tình huống quen thuộc. Điểm trừ/lưu ý: Sách ra từ 1995 nên một số kiến thức thần kinh học đã cũ — nên đọc với tinh thần tham khảo bối cảnh lịch sử của nó. Tuyên bố "EQ quan trọng hơn IQ" sau này bị nhiều nhà nghiên cứu cho là nói quá, và chính Goleman cũng đã điều chỉnh lại sau này. Cuối cùng, sách khá dày và nhiều nghiên cứu tình huống nên đọc sẽ chậm hơn các cuốn self-help hiện đại.