Con người luôn muốn giải thích mọi thứ: từ thần thoại tới khoa học
Có một câu hỏi mà đứa trẻ nào cũng từng hỏi, và người lớn nào cũng từng bị hỏi tới bí: "Tại sao trời lại mưa?" "Tại sao mặt trời lặn?" "Tại sao con phải đi ngủ?" Trẻ con hỏi không ngừng, không phải vì chúng bướng, mà vì trong đầu chúng có một cái máy luôn chạy: cái máy đi tìm lời giải thích.
Và sự thật là cái máy đó không tắt khi chúng ta lớn lên. Nó chỉ đổi câu hỏi: từ "tại sao trời mưa" thành "tại sao vũ trụ giãn nở", "tại sao tế bào ung thư lại kháng thuốc", "tại sao mình lại mơ thấy điều này". Cả lịch sử nhân loại, nếu nhìn cho kỹ, là lịch sử của một loài sinh vật không chịu nổi việc không hiểu chuyện gì đang xảy ra — và sẽ bịa ra, rồi kiểm chứng, rồi sửa lại lời giải thích của mình, hết lần này tới lần khác, suốt mấy nghìn năm.
Bài này là bài mở đầu cho loạt bài khoa học thường thức của mình. Trước khi đi vào từng môn — toán, lý, hoá, sinh — mình muốn kể câu chuyện lớn nhất trước: con người đã học cách giải thích thế giới như thế nào.
Bộ não đi tìm "ai đó" đằng sau mọi chuyện
Trước hết, phải nói thẳng: cái tính tò mò này không phải ngẫu nhiên mà có. Nó là sản phẩm của tiến hoá.
Tổ tiên chúng ta sống trong một thế giới đầy tiếng động bất ngờ: bụi cây xào xạc, bóng đen lướt qua, tiếng gầm từ xa. Trong những tình huống đó, bộ não phải quyết định rất nhanh: đây chỉ là gió, hay là một con thú săn mồi? Nhà tâm lý học Justin Barrett gọi cơ chế này là "thiết bị phát hiện tác nhân siêu nhạy" (hyperactive agency detection device — HADD): não bộ thà báo động nhầm còn hơn bỏ sót một mối đe doạ thật. Nghe tiếng động mà tưởng có thú dữ thì cùng lắm chỉ giật mình một cái; ngược lại, tưởng thú dữ chỉ là gió thì có thể mất mạng.
Cũng chính cơ chế đó khiến chúng ta nhìn thấy mặt người trên mặt trăng, thấy hình thù trong đám mây — hiện tượng mà tâm lý học gọi là pareidolia. Bộ não là một cỗ máy tìm mẫu hình (pattern-seeking) cực kỳ mạnh: nó thà thấy một khuôn mẫu không có thật còn hơn bỏ qua một khuôn mẫu có thật.
Vấn đề là, cùng một bộ não đó, khi đối diện với sấm sét, nhật thực hay dịch bệnh — những thứ mà tổ tiên chúng ta hoàn toàn không hiểu — nó cũng làm điều quen thuộc nhất: gán cho chúng một "ai đó" đứng đằng sau. Nếu bụi cây xào xạc là vì có con thú, thì sấm sét hẳn cũng phải vì có ai đó đang nổi giận. Đó là bước nhảy logic rất tự nhiên, và nó sinh ra thần thoại.
Nói cho công bằng, HADD tới nay vẫn là một giả thuyết gây tranh cãi trong giới khoa học nhận thức — một số nghiên cứu gần đây cho rằng nó thiếu bằng chứng thực nghiệm vững chắc. Nhưng dù cơ chế chính xác là gì, có một điều ít ai phủ nhận: con người có xu hướng bẩm sinh là gán ý đồ và nguyên nhân cho những gì mình chưa hiểu.
Khi chưa giải thích được, ta kể chuyện thần
Thế là sấm sét thành cơn giận của thần Zeus, biển động thành cơn thịnh nộ của thần Poseidon, mặt trời mọc lặn thành cỗ xe của thần Helios băng qua bầu trời. Mọi nền văn hoá, ở mọi châu lục, đều có một phiên bản riêng của cùng một câu chuyện: thế giới vận hành vì có những thế lực lớn hơn con người điều khiển nó.
Nghe thì có vẻ ngây thơ, nhưng thần thoại không hề vô dụng. Thứ nhất, nó cho con người một lời giải thích — mà một lời giải thích dù chưa đúng vẫn dễ chịu hơn rất nhiều so với sự im lặng của điều chưa biết. Thứ hai, thần thoại gắn với nghi lễ, luật lệ và cộng đồng: đừng làm điều này vì thần sẽ giận, hãy làm điều kia vì thần sẽ phù hộ.
Nhưng thần thoại có một giới hạn không thể vượt qua: nó không dự đoán được. Thần Zeus có thể nổi giận hôm nay và nguôi giận ngày mai, không ai biết trước. Một lời giải thích không dự đoán được thì cũng không kiểm chứng được — và không kiểm chứng được thì không bao giờ biết mình sai ở đâu để sửa. Muốn đi xa hơn, con người cần một loại lời giải thích khác.
Bước ngoặt ở Miletus: từ mythos sang logos
Bước ngoặt đó đến vào khoảng thế kỷ 6 trước Công nguyên, ở thành phố cảng Miletus bên bờ biển Aegean (ngày nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ). Một nhóm triết gia ở đó — đứng đầu là Thales (khoảng 624–546 TCN) — bắt đầu đặt một câu hỏi khác hẳn: thay vì hỏi "vị thần nào gây ra chuyện này?", họ hỏi "thứ này được làm bằng gì, và nó vận hành ra sao?".
Thales cho rằng nguyên chất (archê) của mọi thứ là nước. Nghe qua thì câu trả lời này có vẻ ngây ngô — nhưng điểm quan trọng không nằm ở đáp án, mà nằm ở cách đặt câu hỏi. Lần đầu tiên trong lịch sử phương Tây (theo cách ghi nhận của Aristotle), có người giải thích thế giới bằng một nguyên lý tự nhiên thay vì bằng câu chuyện về các vị thần. Học trò của ông là Anaximander thì nói nguyên chất là "apeiron" — cái vô định, vô hạn; Anaximenes thì cho rằng đó là không khí. Họ cãi nhau, sửa nhau, và chính việc cãi nhau đó mới là điều mới mẻ: lời giải thích giờ đây phải đứng vững bằng lập luận, chứ không phải bằng uy quyền của truyền thống.
Cũng trong thời kỳ này, triết gia Xenophanes (khoảng 570 TCN) chỉ thẳng ra một điểm yếu của thần thoại: các vị thần của Homer trông giống hệt con người — cũng ghen tuông, cũng thù hận, cũng lừa lọc. Nếu ngựa mà biết vẽ, ông nói đại ý, thì thần của ngựa hẳn cũng sẽ mang hình ngựa.
Các sử gia triết học gọi bước chuyển này là từ
mythos (thần thoại) sang
logos (lý lẽ). Nó không diễn ra trong một ngày, và thần thoại cũng không biến mất — nhưng từ đây, nhân loại có thêm một con đường thứ hai để hiểu thế giới: con đường của lý trí và quan sát.
Khoa học thực nghiệm ra đời: giải thích phải kiểm chứng được
Phải mất hơn hai nghìn năm nữa, con đường đó mới trở thành khoa học như chúng ta biết. Cột mốc thường được tính từ năm 1543, khi Copernicus công bố mô hình nhật tâm, tới năm 1687, khi Newton xuất bản cuốn
Principia với ba định luật chuyển động và định luật vạn vật hấp dẫn — một khung lý thuyết thống nhất cả quả táo rơi dưới đất lẫn hành tinh bay trên trời.
Ở giữa hai mốc đó là những người đặt nền móng cho phương pháp khoa học. Francis Bacon (1561–1626), trong cuốn
Novum Organum (1620), chủ trương đi từ quan sát cụ thể rồi mới khái quát thành quy luật — tức là suy luận quy nạp — thay vì ngồi suy luận từ những tiền đề có sẵn. Galileo (1564–1642) thì kết hợp toán học với quan sát: ông dùng kính thiên văn do mình cải tiến để nhìn lên bầu trời, thấy các vệ tinh của sao Mộc và các pha của sao Kim, chứng minh rằng vũ trụ không hề "hoàn hảo và bất biến" như người ta vẫn tin.
Điểm khác biệt lớn nhất của khoa học so với thần thoại nằm ở đây: một lời giải thích khoa học phải dự đoán được, và phải chịu được kiểm chứng. Nói "trời mưa vì thần mưa buồn" thì không ai kiểm chứng được thần có buồn thật không. Nói "nước bay hơi, ngưng tụ thành mây, nặng quá thì rơi xuống" thì có thể đo đạc, tính toán, và dự báo thời tiết. Và nếu dự báo sai, ta biết mình sai ở đâu — để sửa lại lý thuyết.
Câu chuyện chưa kết thúc
Hôm nay, chúng ta giải thích được sấm sét (đó là sự phóng điện trong khí quyển), nhật thực (đó là Mặt Trăng che Mặt Trời), bệnh tật (đó là vi khuẩn, virus, gene lỗi). Nhưng danh sách những điều chưa giải thích được vẫn dài dằng dặc: vật chất tối là gì? Ý thức sinh ra từ đâu? Sự sống bắt đầu như thế nào?
Và đó chính là điều thú vị nhất: cái máy đi tìm lời giải thích trong đầu chúng ta vẫn chạy, không khác gì mấy nghìn năm trước. Chỉ có công cụ là thay đổi: từ chuyện kể quanh đống lửa, tới triết học, tới kính thiên văn, máy gia tốc hạt và kính hiển vi điện tử. Mỗi câu trả lời lại sinh ra mười câu hỏi mới — và đó không phải là thất bại của khoa học, đó chính là cách khoa học vận hành.
Trong các bài tiếp theo của loạt này, mình sẽ đi vào từng mảnh của bức tranh lớn đó, theo đúng thứ tự mà tự nhiên đã "xếp" chúng:
- Toán học — nền tảng, xương sống của gần như mọi ngành kỹ thuật và khoa học. Nhiều người nghĩ học toán chẳng áp dụng được gì, nhưng toán không chỉ là cộng trừ nhân chia: nó là ngôn ngữ để mô tả quy luật, và là bài tập rèn tư duy chặt chẽ nhất mà con người từng tạo ra.
- Vật lý — đi lên từ những thứ nhỏ nhất, giải thích tại sao mọi thứ vận hành được, và chứng minh điều đó bằng cả lý thuyết toán học lẫn thực nghiệm.
- Hoá học — nghiên cứu cách các nguyên tử, phân tử tương tác, kết hợp, tạo ra những hợp chất phức tạp hơn, với đủ dạng thù hình kỳ lạ.
- Sinh học — khi "đống hoá chất" đó, qua hàng tỷ năm tổng hợp hữu cơ, dần dần ngẫu nhiên mà thành ra các sinh vật — trong đó có chúng ta, những sinh vật đang ngồi đây tự hỏi vì sao mình lại tò mò đến vậy.
Hẹn gặp bạn ở bài sau: toán học, môn mà ai cũng từng ghét, hoá ra lại là thứ không thể thiếu.
---
Nguồn tham khảo
