Review Sapiens — Yuval Noah Harari

Tác giả: Yuval Noah Harari, giáo sư lịch sử tại Đại học Hebrew Jerusalem · Xuất bản lần đầu: 2011 (bản tiếng Hebrew), 2014 (bản tiếng Anh) · Bản tiếng Việt: Sapiens: Lược sử loài người

Nói về gì

Sapiens bắt đầu từ một câu hỏi nghe đơn giản nhưng khó trả lời: vì sao Homo sapiens — một loài vượn chẳng có nanh vuốt gì đặc biệt — lại trở thành loài thống trị hành tinh, trong khi những họ hàng gần gũi như người Neanderthal thì biến mất? Harari trả lời bằng cách kể lại toàn bộ lịch sử loài người qua bốn bước ngoặt lớn: Cách mạng Nhận thức cách đây khoảng 70.000 năm, khi con người bắt đầu kể chuyện và tin vào những thứ không có thật; Cách mạng Nông nghiệp khoảng 12.000 năm trước; quá trình thống nhất nhân loại qua tiền tệ, đế chế và tôn giáo; và Cách mạng Khoa học khoảng 500 năm trước, đưa chúng ta tới thế giới hôm nay.

Những ý hay nhất

• Truyện hư cấu là siêu năng lực của loài người. Tiền, quốc gia, công ty, tôn giáo — tất cả đều là những câu chuyện mà đủ nhiều người cùng tin thì trở thành thật. Nhờ khả năng tin chung vào những câu chuyện như vậy mà hàng triệu người xa lạ có thể hợp tác với nhau, điều không loài vật nào khác làm được ở quy mô đó. Đọc xong ý này, mình nhìn tờ tiền hay nhìn một công ty với con mắt khác hẳn.
• Cách mạng Nông nghiệp chưa chắc đã là bước tiến. Harari gọi đó là "cái bẫy xa xỉ": con người đổi lấy nhiều lương thực hơn bằng cái giá làm việc vất vả hơn, ăn uống kém đa dạng hơn và bệnh tật nhiều hơn. Ý này không phủ nhận nông nghiệp, mà nhắc rằng lịch sử không phải lúc nào cũng là một đường thẳng đi lên.
• Câu hỏi cuối sách mới là phần đáng giá nhất. Sau khi kể hết câu chuyện loài người trở nên mạnh mẽ ra sao, Harari hỏi: vậy con người có hạnh phúc hơn không? Sách không đưa đáp án, chỉ để câu hỏi ở đó. Với mình, đó mới là lý do nên đọc Sapiens — không phải để biết thêm sự kiện, mà để tự hỏi lại xem mình đang sống kiểu gì.

Hợp với ai

Hợp với người tò mò về lịch sử nhưng ngại sách sử khô khan, và người thích những cuốn nhìn toàn cảnh thay vì kể chuyện nhỏ. Đọc sau Cosmos sẽ thấy mạch liền nhau rất đẹp: vũ trụ ra đời, sự sống xuất hiện, rồi đến lượt con người kể câu chuyện của chính mình.

Điểm trừ

Cần nói thẳng: một số luận điểm của Harari gây tranh cãi trong giới chuyên môn — cách ông đơn giản hoá Cách mạng Nông nghiệp hay những khẳng định mạnh tay về hạnh phúc đều từng bị sử gia và nhà nhân học phản biện. Nên đọc Sapiens như một cuốn sách gợi suy nghĩ, không phải giáo trình lịch sử: chỗ nào ông kể chuyện hay thì nghe, chỗ nào ông khẳng định chắc nịch thì giữ lại một chút hoài nghi. Sách khá dày, vài chương giữa hơi chậm — hợp đọc từng chương, mỗi tối một ít.